dziedzinach, w których postęp, a więc zmienność, musi być godłem i warunkiem niezbędnym, jak np. w nauce, pojęcia zmieniają się szybciej i częściej niż wyrazy.
Spostrzeżenia powyższe nie mogą być obojętnemi dla tych wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób przykładają rękę, bądź to do rządzenia narodami, bądź do starań ludności o wyjednanie sobie na przyszłość zmian. W jednym i drugim kierunku najtrudniejszemi do przeprowadzenia będą zawsze zmiany, dotyczące form uspołecznienia.
Ileż to walk krwawych staczali między sobą ludzie o kwestje form, przy małych różnicach treści, o czcze tytuły, o platoniczne prawa zwierzchnictwa, o poszanowanie przyzwyczajeń, nawet kosztem istotnych korzyści!
Ale rozbiór tych, niewątpliwie ważnych kwestji, zaprowadziłby nas zadaleko, poza ramy niniejszej rozprawy. Dość będzie zaznaczyć, że mimo najgorętszej miłości dla ideałów postępowych, musimy uznać w prawidłowości dziejów ten fakt niezbity, że:
3. Zakres tradycji przeważa zawsze nad postępem.
To znaczy, że, jakąkolwiek będzie siła nowych prądów w danym okresie danego społeczeństwa, i jakkolwiek wielką jego gorliwość o wprowadzenie reformy, zawsze ilością i jakością swych objawów przeszłość będzie miała przewagę nad przyszłością, dziedzina tradycji nad dziedziną postępu i tylko stopniowo, kosztem nie formalnych, lecz przedewszystkiem