wiek musiał szanować, nie mogąc ich usunąć. Zobaczymy następnie, jak się ten proces rozwijał szczegółowo.
Wyprężenie zaś mięśni i całego ciała oraz inne cechy zewnętrzne gniewu są objawem szczątkowym ruchów, towarzyszących walce rzeczywistej; mimika strachu jest skróceniem i skondensowaniem ruchów, ucieczce towarzyszących, wreszcie bezcelowe oznaki zadowolenia są szczątkami odruchów, powstających celowo, przy dokonywaniu rzeczywistych czynności przyjemnych.
Następujące spostrzeżenie Darwina da nam dobry przykład objawu szczątkowego ruchów z odległej epoki: "Gdy psy chcą się ułożyć do snu na dywanie lub innej twardej powierzchni, to po większej części chodzą najprzód wokoło, grzebią bezmyślnie przedniemi łapami podłogę, jakby miały zamiar udeptać sobie trawę i zagłębienie wykopać, jak to bezwątpienia robili dzicy ich przodkowie, żyjąc w odkrytych trawiastych równinach lub lasach. Pies półidjotyczny (a zwierzę w takim stanie najbardziej jest skłonnem do powtarzania bezmyślnej czynności), wedle spostrzeżeń mego przyjaciela, obrócił się wkoło trzynaście razy na dywanie, zanim się położył". (1) W tym razie więc drapanie podłogi i wygniatanie jej u psa pokojowego są bezcelową pozostałością pożytecznej czynności przodków.
Przykład powyższy doskonale ilustruje teorję objawów szczątkowych. Winienem tu jednak usu-

---------------------------------------------------------------------------------
(1) Darwin, O wyrazie uczuć, str. 44.