nąć jedną wątpliwość, która mogła już przyjść na myśl czytelnikowi, zaciemniając samo pojęcie. W przykładzie tym, szczątkowy ruch psa jest całkiem bezmyślnym; czytelnik przypomina też sobie, że w uwadze Kazimierza Szulca była mowa o bezmyślnem przechowywaniu tradycji. Otóż winienem uprzedzić jednostronny ztąd wniosek, jakoby wszystkie objawy szczątkowe bądź dziedziczne, bądź tradycyjne miały mieć ujemne znaczenie. Najprzód bowiem większa ich część nie podpada całkiem pod kategorji pożytku lub szkody; są one obojętne, podobnie jak dla organizmu ludzkiego obojętnem jest istnienie włosków, pokrywających skórę, mięśni, poruszających ucho a nawet kości ogonowej. Powtóre, ponieważ w mechanizmie życia najdrobniejsze kółka mają swoją rolę, jeżeli nie znaczenie rzeczywiste, więc też, zależnie od zbiegu okoliczności, rola ta może się wydać dobrą lub złą; organ szczątkowy, obojętny wogóle, w pewnych warunkach patologicznych może sprzyjać lub przeszkadzać zdrowiu, podobnie jak objaw szczątkowy z dawnych epok może być złym, gdy hamuje postęp, dobrym, gdy zabezpiecza od rozstroju. I jakkolwiek bardzo wiele objawów szczątkowych stanowią tylko przesądy lub bezcelowe nałogi, niektóre z nich jednak odgrywają czasowo swą rolę w życiu duchowem, nietylko bez krzywdy, ale nawet z pożytkiem ludzkości. Dość wspomnieć niektóre przyzwyczajenia i objawy moralne, należące do jednostronnej moralności rycerskiej porzednich epok, które strzegą zamknięte ogniska rodzinne od zbyt nagłego przewrotu. Pojęcia