zwojem pewnych uczuć, których genezę, tylko psycholog uzupełnić może? Jak objaśnić uczucia patryotyczne, potęgę miłości i zawiści narodowych, wpływy wychowania i życia publicznego, jeżeli nie za pomocą rozbioru tychże czynników duchowych, jakie i dziś jeszcze działają? Historyk zbiera doknmenty, wyjaśniające mu przyczyny nagłego przewrotu, takiego jakim była np. rewolucja francuska; ale czyż dokumenty te, same przez się byłyby zdolne objaśnić przyczyny faktów, gdyby ich nie łączyło i nie ożywiało psychologiczne odczucie przez historyka prądów myśli i uczuć poprzedzających wypadki historyczne? Czy fakta takie, jak zjednoczenie Niemiec, dają się usprawiedliwić samem przytoczeniem frankfurckich prób parlamentarnych, wojskowej przewagi Prus i politycznego ich nacisku?"

"Objaśniając je, historyk mimowoli staje się psychologiem i odsłania nam motywa rodowych sympatyj, rodowych nienawiści, stan poezyj i dziennikarstwa, filozofji i religji, — ażeby we wszystkich tych objawach życia duchowego znaleść usprawiedliwienie przeobrażeń społecznych, które kronika jako nowe i nagle powstające zapisuje. Nie mniej gdy chodzi o stosunki między szczepami, historyk nie może się obejść bez studyów psychologicznych nad charakterami plemion, ich wierzeniami i obyczajami, ich literaturą i sztuką. Dopiero w świetle takich badań, wojna lub pokój przestają być wypadkiem samowolnego układu monarchów lub ministrów, a okazują się wynikiem szerszych