ERP

wierzchu; wiara wreszcie w ludzi bezgłowych (których Lafitau nawet w rysunku podawał) pochodzi z relacji samych krajowców, którzy się nazywali ludźmi bez głowy t. j. bez pana, bez króla i t. p.
Widzieliśmy, że wiara w ludzi ogoniastych przetrwała między uczonymi do połowy zeszłego wieku, między ludem zaś istnieje ona dotychczas tu i owdzie. Wyobrażenie ludowe djabła z ogonem jest religijną a niekiedy także i narodową przeróbką tegoż podania. U nas np. djabeł ma nietylko ogon małpi, ale i strój niemiecki. Djabeł zaś wogóle chrześciański jest znów co do figury potomkiem pogańskiego satyra. Jako homo caudatus figurował on nawet w traktatach zoologicznych starożytności. Wszakże niedawno jeszcze w broszurze religijnej: "Czy jest djabeł i co robi?" rozbierano poważnie kwestje, azali ma on "koźle nogi i baranie rogi?"
Tylor przytacza cały szereg przykładów, w których do dziś dnia mieszkańcy najrozmaitszych miejscowości na kuli ziemskiej przypisują sobie wzajemnie posiadanie ogona. Można tego rodzaju fakt objaśniać w najrozmaitszy sposób, ale to pewna, że nie byłby on tak powszechnym i nie utrzymywałby się tak uporczywie, gdyby mu nie służyła za podkład tradycja bezwiedna z bardzo odległych wieków. Niech sobie kto chce uważa to za proste baśnie, jestem jednak najmocniej przekonany, że nikt nie zdoła nietylko upowszechnić, ale nawet wymyślić takiej baśni, któraby nie była zlepkiem objawów szczątkowych, na tle bezwiednych tradycyj. Najoryginalniejszy człowiek jest pla-