Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 1
"   Juljan Ochorowicz.   BEZWIEDNE TRADYCJE LUDZKOŚCI   Studjum z psychologji historji. "

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 2
" I. WYJAŚNIENIE WSTĘPNE. Psychologja historji?.. co to znaczy? zapytasz czytelniku. Jest że to nowa próbka okucia ludzkości w ramki systemu? Jest że to rozprawa nad wyłanianiem się idei w dziejach świata, nad tajemnicą motywów stworzenia, nad ostatecznym celem i przeznaczeniem..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 3
" Każdy, z najbardziej zresztą zasłużonych myślicieli przywiązywał wagę do własnych tylko ideałów i celów i kazał się domyślać, że wraz z nim, że wraz. z jego systemem, kończy się treść rozwoju dziejów. Najczęściej też były to trzy epoki, w których braki dwóch..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 4
" nogami, a przecież ani gimnastyka nie jest jej właściwością, ani zwykła ona słuchać komendy filozofów. Wcale tu twierdzić nie myślę, że w spostrzeżeniach, nieraz bardzo poważnych, które tym próbkom służą za podstawę, nie ma mniej lub więcej prawdy. Wiadomo, że stopnie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 5
" jeszcze pozytywny Draper dzielił historją cywilizacji: na wieki: Wiary, Rozsądku i Rozumu, pozwalając nam; cieszyć się nadzieją, że albo okres rozumu będzie już trwał do skończenia świata, albo też, że podobnie jak zmieniał się pierwej, zmieni się i później w jakiś okres..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 6
" umierały i znów dochodziły do świadomości, a któż nam zaręczy, że ten lub ów, dziś zmarły, nie wstanie i nie nazwie wszystkich poprzednich swych epok, jedną epoką dzieciństwa? Nie trzeba więc przedwcześnie przylepiać etykiet na przegródkach dziejowych. To, co dziś zrobić..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 7
" zwojem pewnych uczuć, których genezę, tylko psycholog uzupełnić może? Jak objaśnić uczucia patryotyczne, potęgę miłości i zawiści narodowych, wpływy wychowania i życia publicznego, jeżeli nie za pomocą rozbioru tychże czynników duchowych, jakie i dziś jeszcze działają?..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 8
" i głębszych przyczyn, często bardzo odległych, które i sama wolę rządzących objaśniają... " ( 1 ). Zastosowana do całej ludzkości, dzisiejsza psychologja doświadczalna wyświeca przedewszystkiem kilka punktów ważnych, które jakkolwiek całkiem naturalne nie były dotychczas..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 9
" czajeń i nałogów, które utrzymują, się jeszcze nawet wtedy, gdy już straciły racyą bytu, tak samo też i człowiek zbiorowy, w jednostajnych a długotrwających warunkach dziejowych nabierał nałogów i przyzwyczajeń, zarówno w teorji jaki w praktyce, nałogów niezrozumiałych..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 10
" U wszystkich zwierząt wyższych łatwo wykryć takie narządy szczątkowe, a wskazują one zawsze na pochodzenie od form niższych, w części żyjących a w części zaginionych. Otóż całkiem analogiczne zjawiska istnieją i w świecie ducha i w umysłowym rozwoju ludzkości. Instytucje,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 11
" libyśmy nawet dlaczego i te kładziono do grobu, gdybyśmy skądinąd nie mieli dowodu, że człowiek pierwotny wierzył w pożytek z tych narzędzi na tamtym świecie. Tak samo konieczność przechowywania ognia, w skutek trudności otrzymywania go, objaśnia nam przechowywanie ogni..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 12
" W podobny sposób, jak zobaczymy, z czynności rzeczywistych, t. j. celowych, podczas jedzenia lub wykonywania pewnej pracy, pozostają objawy szczątkowe skróconych gestów, towarzyszących analogicznym stanom umysłowym. Rozpatrując się w nagromadzonych poniżej faktach, nietrudno nam..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 13
" Nie chcąc wszakże ujmować nikomu zasługi, ani też sobie jej przyznawać, starałem się wyszukać jej zawiązki w różnych pracach naszych i obcych, i oto co znalazłem: Bezimienny autor artykułu w Dzienniku Literackim Lwowskim ( Nr. 19 z r. 1852 ) o którym wspomina Berwiński,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 14
" on tylko dowodem trwałości zwyczaju, który względnie do czasów słowiańskich ani formy, ani treści nie zmienił; nie jest to więc objaw szczątkowy w naszem rozumieniu tego terminu, lecz tylko zwykła pozostałość tradycyjna. Autor tak kończy swe wezwanie: "W innych stronach istnieje..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 15
" która tak kończy: "Lud prosty nie jest ani jedynym reprezentantem narodowości, prawdy i cnoty, ani też igraszką każdoczasowych wyobrażeń duchowieństwa, szlachty i uczonych" ( i rządów ), jak twierdzi Berwiński, ale przyjmując pojęcia nowsze, zachowuje zarazem troskliwie, choć..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 16
" cusku Mèmoire ancestrale)(1); Tylor zaś jeszcze o kilka lat wcześniej dał znakomite zestawienie faktów na poparcie oryginalnego pojęcia, historycznych zjawisk "przeżycia" (Survival, w przekładzie francuskim Survivance)(2). Dwie te myśli należą właściwie do różnych dziedzin:..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 17
" mych pojęć. Tyra sposobem pojęcie" dziedziczności", jako dotyczącej tylko podobieństwa rysów, formy organów, temperamentu i wreszcie ogólnych uzdolnień i skłonności duchowych, rozszerza się znacznie, nadspodziewanie, obejmując nawet szczegółowe, z pozoru indywidualne ruchy,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 18
" cznie angielskiem, oprócz uderzającego podobieństwa do dziadka, odziedziczyła nadto po nim następujący gest oryginalny: gdy niecierpliwie czegoś pożąda, odwraca rączkę na zewnątrz i szybko pociera wielkim palcem o palec wskazujący i średni. Nadto po swych przodkach francuskich..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 19
" wyżłów, które wskutek wyuczenia i wyćwiczenia odznaczały się w tropieniu zwierzyny. Wierzą bowiem, że takie szczenię odziedzicza przynajmniej część uzdolnień rodzicielskich; a nie są to tylko proste usposobienia, lecz nieraz prawie gotowa umiejętność. Wyżeł z dobrego rodu,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 20
" świadectwem tegoż autora, potomkowie dra Davida Brewstera odziedziczyli po nim dziwną, obawę utopienia się. Prześladowała go ona przez całe życie i odrodziła się u wielu następców w wieku, w którym nie mogli nabyć jej naśladownictwem. Podobno jeden z naszyci; artystów doznaje..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 21
" usposobienie umysłowe pewnych plemion lub narodów objaśniać w części doświadczeniem ich przodków. Pociągi lub wstręty do pewnych czynów i wrażeń, nieusprawiedliwione całkowicie w teraźniejszości, będą miały swe umotywowanie w odległej nieraz przeszłości. Zdania, jakie w tym..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 22
" się piękności natury i objaśniając go dziedziczną reminiscencją przyjemności dzikich przodków, narażamy się nadto na zarzut, czy czasem te piękności natury nie były świadkami raczej tysiącznych walk bolesnych o marną strawę, ciągłych obaw o napad dzikiego zwierzęcia lub..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 23
" spostrzeżenia czyni kapitan Hutchison w dziele p. t. The Cracow and ihe Carpathians. Usposobienia Węgrów różnią się od usposobień Germanów i Słowian." Jak ich przodkowie z rodu Hunnów, mają oni wstręt do gór i wolą mieszkać na rozległych płaszczyznach, gdzie jest dosyć miejsca..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 24
" nych faktów, w których skłonność do obłąkania, albo do samobójstwa okazuje się istotnie dziedziczną. Zapytajmy się teraz, jaki będzie stosunek teorji Laycocka do naszego pojęcia objawów szczątkowych, zaznaczonego na początku rozprawy? Krótko mówiąc: pamięć dziedziczna,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 25
" ty lub przynajmniej nie dając się objaśnić zapomocą bliskich, współczesnych nam przyczyn; wtedy dopiero taką resztkę dziedzicznych właściwości, zmienioną pod względem znaczenia swego dla człowieka, nazwiemy objawem szczątkowym. A więc sam fakt odziedziczenia gestu po ojcu lub..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 26
" dalszej ewolucji. Początek pierwszych sięga najniższych szczebli hierarchji organicznej, początek drugich — epoki kamiennej. I tu właśnie zyskujemy dopiero racjonalną, genetyczną podstawę do objaśnienia dzisiejszych gestów ludzkich. Ponieważ raz one powstać musiały, a nie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 27
" wykonanego. Wreszcie z radosnych objawów należy tu klaskanie w dłonie, z którego wyrobiły się tak zwane "oklaski. " Gest, naśladujący ciskanie, służy głównie do wyrażenia chęci pozbycia się czegoś np. gdy kto mówi: "idź do djabła! daj mi święty pokój!" albo też gdy chcemy..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 28
" wiek musiał szanować, nie mogąc ich usunąć. Zobaczymy następnie, jak się ten proces rozwijał szczegółowo. Wyprężenie zaś mięśni i całego ciała oraz inne cechy zewnętrzne gniewu są objawem szczątkowym ruchów, towarzyszących walce rzeczywistej; mimika strachu jest skróceniem..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 29
" nąć jedną wątpliwość, która mogła już przyjść na myśl czytelnikowi, zaciemniając samo pojęcie. W przykładzie tym, szczątkowy ruch psa jest całkiem bezmyślnym; czytelnik przypomina też sobie, że w uwadze Kazimierza Szulca była mowa o bezmyślnem przechowywaniu tradycji...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 30
" o zakresie powołania kobiety np. mogą się zwolna całkiem przemienić, ale, gdyby się zmieniły nagle, sprowadziłyby nieuniknione a smutne bardzo następstwa. I postęp musi się do pewnego stopnia stać tradycją, ażeby wydał rezultaty trwałe. Chcieć odrazu zniszczyć tradycję i..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 31
" nie on niewątpliwie, jak zginęły same sądy boże, jak zginęła inkwizycja — ale nie odrazu. Powyższe uwagi pozwoliłem sobie wypowiedzieć, ażeby zaznaczyć zgóry, że fakt historycznego przeciągania się właściwości, należących bądź to do sfery dziedzicznej, bądź do ściśle..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 32
" które przeżyły coś, przetrwały"). Wielka liczba procesów, zwyczajów, poglądów i t. p. została przeniesiona mocą przyzwyczajenia w stan społeczny różny od tego w jakim powstały, i trwają odtąd, jako świadectwo i przykład starego stanu moralnego, z którego wyszedł nowy. Tak..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 33
" wego tu niema; jest tylko zachowanie tradycyjne, wierne, analogiczne z faktem odziedziczenia gestu po ojcu. Objaw szczątkowy byłby wtedy dopiero, gdyby jej czynność straciła lub zmieniła znaczenie, a tego tu niema. W tem samem położeniu byłby rolnik dzisiejszy, używający dziś jeszcze..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 34
" cera, tego genialnego mistrza dzisiejszej filozofji, a mianowicie jego nieujęte w osobną teorję, ale znakomite samo przez się nagromadzenie odnośnych faktów, w rozprawce o zwyczajach i obyczajach. (1) Tylor tak dalej rzecz prowadzi: "To, co społeczeństwa starożytne uważały za sprawę..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 35
" wić śmiertelną z niem walkę. W samej rzeczy, jakkolwiek mało znaczącem w sobie może być mnóstwo faktów przeżycia, tak wielką przecież jest użyteczność ich dla tego, kto chce wykreślić drogi historycznego rozwoju, który jedynie może nam dać klucz do ich znaczenia, że jednym..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 36
" nadto odległe badania antropologiczne wykryją ich pochodzenie od przyzwyczajeń, które dawno straciły cel pierwotny, to taka dziedziczność będzie skrytą, i dla jednostki zwykle całkiem niezrozumiałą, bezwiedną. Podobnież, jeżeli ojciec lub dziadek, nauczając dziecko, przekażą mu..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 37
" To też wszystkie te zjawiska, razem wzięte, są, tylko róźnostronnym przejawem jednego prawa, jakby mieniącemi się barwami jednego pasma, snującego się bez przerwy między falami dziejów. Nazywamy je prawem ciągłości. III.     ZWIERZĘCE DZIEDZICTWO CZŁOWIEKA...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 38
" więcej celowo, mniej lub więcej rozumnie, nie pozostają bez wzajemnego wpływu na budowę. Wykształcają one narządy bardziej czynne, pozwalają zanikać mniej czynnym — i zwłaszcza na gruncie systemu nerwowego, jako najbardziej poddanego zmienności, wytwarzają takie połączenia..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 39
" Pies, spodziewając się plag od pana, przylega do ziemi, skręca się, tuli ogon i uszy, i wreszcie szuka jakiejśkolwiek osłony; a czyż inaczej postępuje niewolnik względem pana, któremu się oprzeć nie może? Jest to zawsze i wszędzie ten sam zasadniczy proces zmniejszania powierzchni,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 40
" Lecz i owo bezbronne odsłanianie się ma swe zaczątki w świecie zwierząt swojskich. Pies, spostrzegłszy drugiego silniejszego i nie chcąc z nim walczyć, rozkłada się łapami do góry, z wszelkiemi oznakami zupełnej bezsilności i zupełnego poddania się. Nie jest że to pierwotyp..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 41
" napoju u psa przechodzi w objaw szczątkowy lizania, jako oznaki sympatji. Darwin opowiada między innemi o psie, który, gdy go łechtano przyjemnie, lizał językiem powietrze. Spotykane u niektórych ludzi cmokanie językiem na znak zadowolenia jest tej samej natury, chociaż dalszym już..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 42
" Nasz gest przeczenia i niezadowolenia (poruszanie głowy w bok, to w prawo to w lewo) jest także szczątkiem rzeczywistego odwracania ust od wstrętnej potrawy, jak to czyni np. dziecko, któremu chcą gwałtem wlać w gardło lekarstwo; jak to czyni wreszcie zwierzę, gdy mu dadzą..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 43
" wyraz pogardy, ironji lub nienawiści, polegający na jednostronnem odchylaniu wargi, a ściślej, na odsłanianiu kła, używanem przez zwierzęta, na równi z wyszczerzaniem zębów, celem nastraszenia przeciwnika. Jeżeli zaś ślady czysto zwierzęcych ruchów i popędów wogóle słabo się..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 44
" badanych przez Vogta (1). Mówię jednak "w części", ponieważ niektóre tego rodzaju opętania (u obłąkanych) mogą być skutkiem chorobliwego naśladownictwa, niezależnie od spraw dziedziczonych. To wszystko, cośmy dotychczas mówili o dziedzicznym mechanizmie ruchów, to tylko podkład..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 45
" i osobnikach zwierzęcych, z jej wyrodzeniem w niektórych rasach i osobnikach ludzkich, przychodzi ochota zapytać, czynie są one u nas często, wśród najwyższej cywilizacji, raczej tylko objawem szczątkowym! Dzikość w tym względzie wielu jednostek zbrodniczych, upośledzenie nawet..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 46
" zwierzęcem tego tylko, co nam jako ludziom cywilizowanym ujmę przynosi. Ubolewać raczej wypada, że ponieważ dziedziczność dotyczy tylko usposobień, nie zaś gotowych uczuć, że tak szczupłem jest to nasze dodatnie po zwierzętach dziedzictwo, i że człowiek pierwotny właściwie na..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 47
" bez współudziału odziedziczonych władz zwierzęcych; owszem ona tylko przez nie powstała. Dość wspomnieć dwie zasadnicze a małpom właściwe cechy umysłowej organizacyi: naśladownictwo i ciekawość. Śmiem twierdzić, że dwie te władze były zrazu jedynemi, które człowieka..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 48
" na ostre odłamki, których tylko nieco bardziej praktyczną formą są siekierki sztuczne. Pierwsze ozdoby człowieka: muszle i zęby, nawlekane na sznurki, były także dziełem naśladownictwa. Człowiek nie wpadł nawet na myśl przedziurawienia ich dla nawleczenia, dopóki nie znalazł..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 49
" znajdujemy ślady pierwszych budowli drewnianych i grobów kamiennych naśladujących jaskinie. Co się tyczy broni, to już Herder domyślał się, chociaż jeszcze nie miał na to dowodów, że była ona naśladowaniem dziobów i kłów zwierzęcych, albo prostem połączeniem kijów i kamieni..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 50
" szkło, które potem naśladowano, i t. p. Wszystkie te podania Fenicjanom przypisywane świadczą najwymowniej, że ludy pierwotne nie tylko nie objawiały, ale nawet nie miały pretensji do fantazji twórczej, wynalazczej, i czasby już nareszcie skończyć z tem fałszywem pojęciem, które..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 51
" (bałwanka), jeżeli jego życzenia się nie spełnia, chowa zaś, jeżeli chce uczynić coś godnego wstydu; a to dla tego, ażeby fetysz nie mógł widzieć, co się stało. Beczuani podczas burzy puszczają ku chmurom zatrute strzały, ażeby je odegnać". "Grenlandczycy mniemają, że..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 52
" myślano animistycznie. Orzeczenia mitologiczne nie były wcale alegoryczne, stały się niemi dopiero wtedy, gdy w nie wierzyć przestano (1). Wyrażały one pojęcia obrazami zmysłowemi, dla tej prostej przyczyny, że wyrazów dla oznaczenia pojęć niezmysłowych wcale w językach..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 53
" sach przez Leibnitza i Locka, a dotyczący istnienia tak zwanych pojęć wrodzonych. Sensualiści przypuszczają, że umysł dziecka jest białą kartą (tabula rasa), na której dopiero wrażenia wszelką zdobycz rozumową wpisują. Idealiści, przeciwnie, uznają cały szereg pojęć..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 54
" zanim zdołał on z tego skromnego spadku dojść do dzisiejszego bogactwa... w ludach i klasach uprzywilejowanych. Że doszedł — jego zasługa; ale nie zapominajmy, że miał kapitał zakładowy. IV.   TRADYCJE O PIERWOTNYM STOSUNKU CZŁOWIEKA DO ZWIERZĄT.   Niezmierną..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 55
" bocianom lub wężom, cześć boską oddawać: radzić się ich w nieszczęściu, składać ofiary dziękczynne za pomyślność i wogóle uważać zwierzęta, nie tylko za coś równego sobie, ale nawet wyższego od siebie? Wymyślano najdziwaczniejsze teorje, celem objaśnienia tego kultu,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 56
" jakichbądź nakryć głowy.." "Prawdziwa jego przyczyna, według mego zdania, o wiele jest prostsza, a mianowicie bierze ona początek ze zwyczaju bardzo powszechnego dawania najprzód indywiduom, a potem familjom, nazw zwierzęcych. Rodzina np. nosząca nazwisko niedźwiedzia, patrzyła na to..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 57
" żyteczne lub niebezpieczne, wyraźnie dla tych ich przymiotów. Po cóż więc kazać im przechodzić pierwej przez metryki ludzkie, ażeby kult ich objaśnić? Tak to trudno dzisiejszemu uczonemu odczuć psychologicznie pierwotny stan duszy człowieka! A przecież już sam fakt powszechności..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 58
" od człowieka, dodaje jednak, że często stoją, one wyżej od niego. Platon mimo całej wyższości, jaka się jego pojęcie człowieka od dawnych odróżnia, uważa go tylko za oswojone i oświecone zwierzę, objaśniając, że gdybyśmy utworzyli z człowieka grupę oddzielną, i samoistną,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 59
" zna liczne objawy szczątkowe równouprawnienia zwierząt, jako resztki bezwiednej tradycji dawnego ich kultu. Zwierzęta są tam odpowiedzialne prawie narówni z człowiekiem; wąż zostaje wyklęty za to, że skusił człowieka. Ażeby skusić, musiał przemawiać podobnie jak oślica Balaama...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 60
" i t. d. Jakkolwiek weźmiemy ten podział, ze strony hygjenicznej czy religijnej (które to względy zresztą nie były wówczas rozdzielane) niepodobna będzie przypuścić, ażeby ostateczny logiczną racja podziału miało być samo "rozdzielenie stopy i przeżuwanie. " Podziałowi temu..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 61
" tanie Mojżesz nie odpowiada, bo to się jeszcze rozumiało samo przez się, na to odpowiada za niego bezwiedna tradycja, dla której niejedzenie duszy było przestrogą logicznie usprawiedliwioną przechodzeniem własności zwierzęcych. Pozostałości bałwochwalstwa są jeszcze dosyć liczne..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 62
" w ziemi waszej byście mu się kłaniali; bom ja Pan, Bóg wasz (3 Mojż. XXVI). Tu kłaniania nie było, o tyle sprzeczność jest mniejszą i o tyle też polecenie owo nie jest "pozostałością" dawnego kultu w duchu Tylora, lecz tylko jego objawem szczątkowym. Sięgnąwszy jeszcze dalej w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 63
" Olechnowicz, wyrażały przodków ludów (1). Zdanie to rozwinął Spencer, ale nie jest ono prawda ogólną, pojęcia bowiem o bogach powstawały i inną, drogą. Prawdą jest tylko to, że pojęcia pierwszych łudzi, pierwszych władców i bogów zlewały się często z sobą. Ksiądz Collaway..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 64
" pierwszych łudzi, to jeszcze wcale z tego nie wypływa, ażeby inni na pół-ludzie już przedtem nie istnieli. I na tem właśnie polega zgoda legend, jako opartych na istotnej bezwiednej tradycji, z ogólna teorją ewolucyjny powstania rodu ludzkiego. Śmiem twierdzić, że nawet Geneza..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 65
" Spokojnym, Landerowi — w Afryce zachodniej i pani Thomson — w Anstralji północnej. Ta ostatnia, wyratowawszy się z rozbitego okrętu, mieszkała długi czas między krajowcami, a mimo to ci nie przestali jej uważać za ducha (Lubbock). Trzeba bowiem wiedzieć, że u ras dzikich a..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 66
" mniemali, że każdy gatunek zwierząt miał swego przedstawiciela w niebie. Polinezyjczycy uważali zwierzęta za przedstawicieli bogów, chociaż nie za samych bogów. Niema prawie zwierzęcia, któreby tu lub owdzie nie było uważane dziś jeszcze za uprzywilejowane mieszkanie bogów. Inni..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 67
" czwartorzędową faunę, współczesna człowiekowi jaskiniowemu. Kto zna z paleontologji tych potężnych gruboskórców: mamuta (Elephas primigenius), hipopotama (H. amphibins), nosorożca (Rhinoceros tichorhinus), kto wie, że wspólnie z pierwotnym Europejczykiem żył niedźwiedź..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 68
" Możemy więc uznać za fakt rozwojowy, że nowoczesny przedział między człowiekiem a zwierzęciem nietylko nie istniał wcale w czasach pierwotnych, ale że nawet pospolitem było mniemanie o wyższości zwierząt nad człowiekiem. Zwierzęta były najprzód czczone, jako przedstawiające..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 69
" echem, pod nutą ludowych wierzeń. W bajkach naszych nianiek, zwierzęta są jeszcze równouprawnione z człowiekiem, przemawiają głosem ludzkim a nawet bywają doradcami i opiekunami człowieka, mędrszymi i potężniejszymi od niego. Niektóre zwierzęta są do dziś dnia jeżeli nie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 70
" V. TRADYCJE O PIERWSZYCHLUDZIACH.   Czy pomiędzy Czcią zwierząt a czcią przodków mógł istnieć związek ściślejszy? Widzieliśmy już wyżej, że wiele bardzo plemion wywodziło swój ród od istot niższych, szanowanych religijnie. Były to jednak mniemania oparte na..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 71
" W samej rzeczy, oba te pojęcia znajdujemy w podaniach pierwotnych. Cześć małp łączy się niekiedy ze czcią przodków. Tybetanie zowią swych przodków małpami: kikinara. Ztąd kokonor, nazwa kraju, która znaczy właściwie: "małpolud", inaczej zaś zowią się Palakapi t. j. "potomstwo..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 72
" W Ameryce południowej, w plemieniu Ubokobis, przechowuje się następująca tradycja: Podczas jednego z wielkich pożarów leśnych, albo, jak je nazywają potopów ognistych (podanie o potopie ognistym istnieje także w pismach wedyjskich), pewna para ludzi schroniła się na wysokie drzewo,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 73
" In deforme viros animal mntavit, nt idem Disaimiles liomini possent similesque videri. (Metam. XIV, 90-95) (1)   W ten sposób różne ludy objaśniały sobie bądź to zdziczenie niektórych szczepów pierwotnych, bądź też poprostu samo podobieństwo małp do ludzi..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 74
" nie należą do szczepu aryjskiego. Pewne dzikie plemiona półwyspu Malacca (część półwyspu Wschodnioindyjskiego, albo Indo-chińskiego), uważane przez Malajczyków, wyżej oświeconych i wojowniczych, za niższe zwierzęta, wywodzą się tradycyjnie od pary białych małp (unka-puteh)...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 75
" oświeceńsze nadają tym tradycjom odcień pogardy, i prawdopodobnie nawet, o ile to ich samych dotyczyło, starały się je wykorzeniać. Wysokie pojęcie o małpach jest jednak bardzo pospolitem. "Wspomniałem już, że Hindusowie wyprowadzali je od półbogów skojarzonych z wężami, co..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 76
" "Na wyspach archipelagu Indyjskiego, gdzie lasy zamieszkane są i przez wielkie małpy i przez bardzo dzikie plemiona ludzkie, pomieszanie jednych z drugiemi w umysłach krajowców na pół oświeconych jest tak wielkie, że prawie się nie da wykorzenić. " Nazwa Orangutangów nadawana jest..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 77
" i łydki pokryte włosem i są małego wzrostu; będąc natury gwałtownej, posiłkują, się zębami jako bronią; sypiają na ziemi lub na gałęziach; nie znają ani przemysłu, ani rolnictwa i karmią się wyłącznie owocami, korzonkami i rybami. " Otóż owe cuata lub coata są to poprostu..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 78
" wierzchu; wiara wreszcie w ludzi bezgłowych (których Lafitau nawet w rysunku podawał) pochodzi z relacji samych krajowców, którzy się nazywali ludźmi bez głowy t. j. bez pana, bez króla i t. p. Widzieliśmy, że wiara w ludzi ogoniastych przetrwała między uczonymi do połowy zeszłego..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 79
" giatorem całej ludzkości. Każda bajka ludowa jest o wiele wieków starsza od swoich twórców, gdyż wszyscy ci, którzy ja składali, dorzucali tylko bezwiednie okruchy nowszych wierzeń do dawniejszych; ten zaś, który ją pierwszy opowiadał (o ile pierwszy opowiadacz da się w takich..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 80
" jaką gołębica odgrywa w symbolice chrześciańskiej, jest prawdopodobnie objawem szczątkowym dawnego kultu. Ale wróćmy do rzeczy. Tradycje o pierwszych ludziach ogoniastych przybierają niekiedy nawet wyraźniejszy charakter. Tak np. na wyspach Fidź utrzymuje się tradycja, że pierwsi..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 81
" rośliny, któremi się karmią ludzcy" (pierwotny człowiek był niewątpliwie roślinożernym) "uczynił żywą rybę w rzece, ptaki na niebie, dając tchnienie tym, które są w jaju. Ożywił płazy, sprawił to, czem żyją ptaki; płazy i ptaki równe są przed jego obliczem. On to..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 82
" wiał się kolejno w różnych osobach boskich dynastyj, czyli bogów — ludzi; po wielu z nich przyszedł Ammon — Râ i wtedy dopiero zapanował na pewien czas wiek zloty (1). Wiek złoty zatem nie był pierwotnym stanem ludzkości. W podaniach staro-chaldejskich, o ile się dały zebrać ze..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 83
" pod falami: było to bowiem zwierzę ziemnowodne. Napisał on też dzieło o początku rzeczy i oświaty i złożył je ludziom (1)." Oannes jest tu zapewne, tak jak w wielu innych legendach, uosobieniem plemienia wyższego, które, przybywszy morzem w czasach, kiedy Chaldejczycy nie znali..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 84
" Dopiero jednak blask gromu w walce żywiołów, które poczęły się rozdzielać, obudził te bezmyślne stworzenia, jakgdyby ze snu, i wtedy to istoty męskie i istoty żeńskie poczęły się poruszać na ziemi i na morzu" (Maspero, 288). Szczegółowy zaś opis pokoleń podług..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 85
" W VII-em Chrysor (Wulkan) odkrywa sztukę obrabiania żelaza, VIII wynajduje garncarstwo. (Te dwie epoki co do następstwa są podejrzanej wartości, gdyż odkrycia archeologiczne wskazują istnienie niższych form garncarstwa przed użytkiem metali). W IX-tem zjawia się Agrus (bóg czyli..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 86
" tło i człowieka, Aryman stworzył ciemności, rośliny i zwierzęta szkodliwe. Zazdrosny o człowieka sprawił on, że przed przyjściem Zoroastra istoty pierwotne, samce (Yâtus) i samice (Pairikas), mieszały się z ludźmi i zawierały z nimi związki: Zoroaster rozbił ich ciała i..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 87
" w podziemiu. Ixwaku, urodzony z pępka Manu, dał początek rasie słonecznej. Córka zaś Manu, Ila, poszła za Buddę, syna księżyca, a z ich potomstwa wyszli założyciele rasy księżycowej. Pierwsza, panowała nad wschodniemi przypływami Gangesu, druga zaś — na zachodzie między..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 88
" rolnictwa, ani religji, ani prawa. Dopiero starzec, zwany Bochica, syn słońca, z długą brodą, przybywszy do nich ze wschodu, nauczył ich szyć sobie odzienie, uprawiać rolę, czcić bogów i t. d. (1). Z przytoczonych powyżej opisów wyprowadzam następujące wnioski: 1) Że legendy o..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 89
" VI.   WIEK ZŁOTY. Dzięki tradycjom semickim i współdziałaniu Greków, teorja złotego wieku przyjęła się wraz z zasadami religijnemi. I wydaje się to niejednemu sprzecznością nierozwikłaną, jeżeli z jednej strony nauka stawia wiek kamienny, a z drugiej tradycja —..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 90
" współzawodnik Darwina, który nawet poszedł tak daleko, że chciał większość dzisiejszych ludów dzikich od cywilizowanych przodków wyprowadzać. Co do większości zgodzić się jeszcze nie można, ale co do niektórych trzeba. Albert Mott, na którym się Wallace opiera, przytacza..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 91
" W rozległej dolinie Missisipi znajdujemy ślady zaginionej cywilizacji jeszcze na większą skalę. Są to obozy oszańcowane, zakładane wśród skał i pagórków z widoczną znajomością geometrji, poprzerzynane murami, rowami i drogami bitemi, często na kilka mil długości: mogiły w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 92
" czą, że był to naród o wiele lepiej rozwinięty, chociaż może zbliżony do dzisiejszych krajowców indyjskich. Z pokładu lasów storfionych, pokrywających te zabytki, można obliczyć, że minimum ich starożytności wynosi 1, 000 lat, w rzeczywistości zaś może więcej, gdyż szczepy..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 93
" Niedobitki te mogły żyć na miejscu lub rozproszyć się, ale nie były już zdolne odbudować dawnej świetności, leżącej w gruzach. Byłożby w tem co dziwnego, gdyby u takich "pogrobowców" zaczęły powstawać legendy o bezpowrotnie minionym wieku złotym? Zapewne że nie. Ale mimo to..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 94
" ści mniej więcej niedostępnej i przy bardzo nielicznem zaludnieniu. Taki też stan przedstawiają wszystkie legendy o raju. Nie mówiąc już o powszechnie znanej hebrajskiej, legendy wszystkich innych ludów potwierdzają toż samo. W tradycjach mongolskich, które raj mieszczą w jakiejś..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 95
" rozdzielająca się następnie na cztery ramiona, które zraszały okolicę. Ludy Indji i Iranu umieszczały ją od północy; nowsi zaś filologowie i geografowie wskazują, że mogła to być najprawdopodobniej wyniosła równina Pamiry, miejscowość, w której góry Bolor (Belour - Tagh)..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 96
" ogrody Hesperyd, w których rosły złote jabłka (morele), najprzód na północo-zachód Afryki, potem, w miarę poznawania tych stron, coraz dalej na zachód, aż nareszcie przerzucili go przez słupy Herkulesa (cieśninę Gibraltarską) na Atlantyk, czemu prawdopodobnie sprzyjały tradycje..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 97
" "którzy mu wyznaczają miejsce w trzeciem lub czwartem niebie; inni w owem, gdzie się znajduje księżyc; inni w samym księżycu, albo na górze najbliższej księżyca, w średniem miejscu powietrza, za ziemią, nad ziemią, pod ziemią, w skrytym i ludziom nieznanym kraju. Są, którzy go..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 98
" cyj, albo sama ją ciągnie za sobą w świat fantazji Mimo to nic tu niema dowolnego; każda niedorzeczność była kiedyś swego rodzaju dorzecznością, należała do jakiejś rzeczy zaginionej, lub zapomnianej. To nie wybryk pojedyńczej fantazji, lecz zbiór zboczeń tysiąca fantazyj,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 99
" przeznaczony z natury przeważnie do pokarmów roślinnych. Tem samem już musiał powstać w krajach, które mogły dostarczyć odpowiednią ilość owoców, a więc w krajach gorących. Drugim punktem, wskazującym bezwarunkowo na klimat gorący, jest jego nagość, której nie można..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 100
" pod morze zapadły" (Jednem słowem: południe, albo wschód). Lecz, tu się kończą wskazówki ściśle naukowe. Wolno już tylko domyślać się, jak to czyni Darwin, że rodzaj ludzki powstał raczej w Afryce, albo też, jak to czyni Haeckel, że powstał raczej w Azji, (w Lemurji, kraju..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 101
" nose bezogonowe afrykańskie, Szympans i Goryl, są długogłowe. Jeszcze jedna analogja: najmniejszy wzrost w rasach przedhistorycznych przypada rasom średnio- i królkogłowym, podobnie jak najmniejszy wzrost w zbliżonych do człowieka gatunkach małpich, przypada krótkogłowym azjatyckim..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 102
" 4) Że tradycje te i z natury swej niejasne i stające się jeszcze mniej jasnemi z upływem wieków, musiały dawać powód do najrozmaitszych legend, zależnych od stopnia i rodzaju kultury, w jakich się zwolna formowały. Co się zaś tyczy wspólnego przodka zwierzęcego obu tych pni, to..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 103
" jako łatwiej topliwego, poprzedziło użytek żelaza. Lecz dwa pierwsze archeologja zastępuje epoką, kamienną, rozdzielając ją tylko na wiek starszy czyli kamienia łupanego i wiek młodszy czyli kamienia szlifowanego. Tu już analogja ginie. Jakże te różnice objaśnić? Oto..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 104
" mówi w tym względzie Kołłątaj, "tak daleko zaćmili to podanie obrazami imaginacji, że je dziś przenieść musiano między bajki; trudno jednak zaprzeczyć, żeby miało zupełnie należeć do tworów fikcji i nie znaczyło pamięci utraconych czasów, które sobie ludzie za lepsze od..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 105
" "Dokumenty paleontologiczne", mówi Hamy (1), "zgodnie wskazują na klimat miocenicznej Europy jako przedstawiający temp. średnią około 18° — 19°. Pocięta jeszcze przez morze na pewną liczbę małych lądów, Europa musiała posiadać wówczas klimat wysp", (zarazem gorący i wilgotny)..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 106
" (p. Platona dyalogi: Timeusz i Kritias) "i o ziemskim Raju, oraz owym żałosnym opowiadaniom, kończącym tradycje tych wieków pierwotnych, u Greków i Żydów (1)" Czy jednak nie posuwamy się za daleko, sięgając aż do okresu miocenicznego, o którym jeszcze, co się tyczy człowieka, nic..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 107
" Dopiero po takiem zastrzeżeniu, możemy rozważyć następującą, okoliczność: Istoty zbliżone do ras czwartorzędowych, ludzkich, a w szczególności do rasy Canstadzkiej (sławna czaszka z doliny Neander) bądź co bądź istniały już w tym okresie. Organizm ich był i z pochodzenia i z..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 108
" O formowaniu jakichkolwiek tradycyj, a tem mniej legend, nie było jeszcze mowy. Formował się dopiero najpierwszy, najdawniejszy, najmniej jasny dla nich podkład: w ogólnym nastroju umysłu, i gdy potem, po przejściu okresu diluwialnego, gromada Arjów opuszczała pierwotną swoją..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 109
" Oprócz wymienionych powyżej podstaw geologicznych, geograficznych i historycznych, legendy o złotym wieku i o owem następstwie srebrnego po złotym, spiżowego po srebrnym i nareszcie żelaznego po spiżowym, — miały swoje, wcale niepodrzędne podstawy psychologiczne. Jest to bowiem..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 110
" Mimowolne ubarwianie przeszłości odbywa się przy pomocy trzech czynników: 1) Jednym z nich jest kryterjum antropomorficzne, które sprawia, że "człowiek jest wszystkiemu miarą." A to nietylko w wielkich konstrukcjach filozofów, ale i w życiu potocznem. Gdy mu wiek oczy osłabił,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 111
" obejmowała cały dramat. Wskutek tego ogniwa asocjacyj pierwotnych, zrazu oddalone, stykają się z sobą, a całość staje się zaokrągloną i tem bardziej artystyczną, im więcej tego poczucia ma opowiadający. Im zaś, wyższa oświata, tem więcej powodów do mimowolnych dopełnień, to..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 112
" miewają? O tem historja milczy, jeżeli nie chce nadnaturalnych legend brać za dobrą monetę. Tak było przez długie wieki i zdawało się że już nigdy nauka dziejów poza źródła pisane nie sięgnie. Tymczasem, dzięki wytrwałości pewnej liczby dziwaków, zbierających skorupy, kości..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 113
" zwinięto. W nauce, człowiek przedhistoryczny nie ma już dziś przeciwników.   * * * Pierwotną epokę ludzkości nazywamy kamienną, a nazywamy ją tak dlatego, że obejmuje ona te wieki, w których, nie znając użytku metali, człowiek przedhistoryczny, do wyrobów swoich,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 114
" Epoka więc kamienna ukazuje się nam w głęb wiekow, jako okres pierwszej najniższej kultury, nietylko bardzo długotrwałej ale i bardzo rozległej. Były to primicje cywilizacyjne, przez które wszystkie ludy przejść musiały. Był to ów prolog do dramatu dziejów, którego historycy w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 115
" zdobywszy umiejętność przetapiania ich, pierwsi ludzie raj porzucili i poszli w świat na podboje. Opierając się na tych legendach, możnaby wnosić, że szczep mongolski pierwszy począł obrabiać metale. Lecz z drugiej strony, między dzikiemi plemionami Afryki środkowej znajdujemy..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 116
" zwać żelazo, rzadko nazywają je osobnem mianem syama, częściej: "czarnobłękitna miedzią. " Jednem słowem, bardzo dawno znane było żelazo, jeszcze dawniej miedź — a o przemyśle kamiennym księgi milczą. Nietylko milczą, ale nie wiedzą co sądzić o znajdowanych w ziemi..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 117
" Bogowie są, zawsze starsi od ludzi. Są zawsze bardziej konserwatywni; powiedziałbym nawet — zacofani. W służbie bogów nie to lepsze, co lepsze, ale co starsze. Jeżeli więc gdzie, to tutaj, przeszłość musiała się zasklepić, skrystalizować i bronić do upadłego. Najdawniejszy,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 118
" Według relacji Kirkora, posąg Pioruna, wykopany w Kijowie, miał być rzeźbiony z drzewa, głowę miał srebrną, brodę i wąsy złote, ale broń — krzemienną. Nie brak więc metali, ale tradycja zmusiła artystę do upośledzenia go w ten sposób. Tradycja ta, choć już nierozumiana,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 119
" Tekst jednak o żadnych znakach zabobonnych nie wspomina a w ks. 5, XXVII, 5, czytamy u Wujka: "I zbudujesz tam ołtarz Panu Bogu Twemu, którego się żelazo nie tknęło. " Widocznie więc chodziło o samo żelazo, nietylko o znaki, któreby niem wyryć można. I u innych ludów spotykamy..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 120
" Podobno w Albanji dziś jeszcze utrzymuje się sztuka wróżenia z wnętrzności zwierząt, otwieranych zapomocą ostrych krzemieni. Po za obrzędami kościelnemi, pozostałości epoki kamiennej przybrały inną, formę zabobonu. Znajdując w ziemi siekierki przedhistoryczne, nie wiedziano już,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 121
" lety — nie mówiąc już o tem, że na wyspie australskiej, Hawai, są jeszcze czczone jako święta.   * * * I mowa niektórych ludów zachowała szczątkowe ślady tej pierwszej kultury. Według Franciszka Lenormant, w języku chińskim znak ideograficzny, oznaczający siekierę, jest..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 122
" więcej usprawiedliwia wczesne jego użycie w czasach, kiedy wysokiej temperatury otrzymać nie umiano. W Grenlandii, gdzie żelazo meteoryczne trafia się w blokach cetnarowych, rozbijają je na odłamki i z tych odłamków wybierając ostre, składają noże przez osadzenie ich w drzewcu. Być..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 123
" w szańcach Cezara pod Perigueux, jak i w nierównie starszych obozach egipskich, koło Synai. Czy jednak na podstawie podobnych faktów można wnosić, że starożytni pamiętali epokę kamienną, że wiedzieli o jej istnieniu? Nie sądzę. Ci, którym metal był za drogi, mogli poprzestawać..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 124
" jeszcze u nas w wieku zeszłym ks. Gaudenty Pikulski pisał o tem "jak się piorun robi", biorąc strzałki kamienne za skamieniałe pioruny.   * * * Oprócz właściwego sobie przemysłu, epoka kamienna pozostawiła nam także nieocenioną spuściznę w odkryciu ognia. Łatwo się..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 125
" Trzeba bowiem wiedzieć, że człowiek dziki i dzisiaj jeszcze bardzo mało używa ognia. Mieszkańcy ziemi ognistej, którzy wywołują go, krzesząc krzemieniem o piryt żelazny, nie używają jednak ognia ani do ogrzewania swych chat, ani do gotowania pokarmów. Wielki to już zbytek, jeśli,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 126
" Ale bo też zapalanie ognia w warunkach pierwotnej kultury nie należało do rzeczy wygodnych. Trzeba pewnej dozy wytrwałości, ażeby trzeć o siebie dwa kawałki drzewa, dopóki się płomieniem nie zajmą. A przytem, można przypuszczać, że ludy, które ten wynalazek, dający im przewagę..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 127
" Zrazu, jak np. w Indjach, było to pół potrzebą, pół zwyczajem. W każdej rodzinie, kobiety, zajmująco się gospodarstwem, obowiązane były czuwań nad tem, aby ogień całkiem nie wygasł. Panna młoda, wstępując w progi męża, rozpalała ognisko i za utrzymanie go brała na siebie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 128
" Przechowywano więc ogień na cześć przodków, na cześć bogów, których ci przodkowie czcili. Zdawało się bowiem ludziom, że się coś zerwie, co ich wiąże ze światem, że pryśnie nić dziejowa, łącząca przyszłość z przeszłością, jeśli, broń Boże, ogień odwieczny..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 129
" gu dziejów spotykamy ją jeszcze w Indjach, w Chinach, Chaldei i Judei, u Persów i Medów, u Greków i Rzymian, u Scytów i Sarmatów, u Słowian i Litwinów, w Arabji i Egipcie, w Meksyku i w Peru. To też niema chyba religji, nieco starszego pochodzenia, w którejby ogień nie grał jakiejś..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 130
" Palenie świateł na grobach miało niegdyś za cel oświecanie drogi duszom, które swe ciała odwiedzić chciały, a zarazem odpędzanie duchów złych, które ognia i wogóle światła znosić nie mogły. Dziś jest to zwyczaj pełen poezji i rzewności, ale, przy naszych dzisiejszych..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 131
" Australji, zmuszeni do przepędzania nocy w bliskości grobów, nie zasną, inaczej, jak pozapalawszy pochodnie; a zapewne i niejeden z naszych dziadów kościelnych nie zgodziłby się stróżować przy ciele nieboszczyka, gdyby nie było otoczone świecami. Podobną rolę odgrywały w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 132
" Rzecz godna uwagi, że i żelazo służyło do odpędzania złego. Że ono musiało być strasznem pod postacią mieczów najezdnika, dla ludów pogrążonych jeszcze w kulturze kamiennej, łatwo zrozumieć. Świadczą o tem zresztą przechowane tu i owdzie legendy. Ludy wojownicze i postępowe..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 133
" Strach ten zamienił się zwolna w przesąd dziedziczny, którego już nic dziś nie usprawiedliwia, ale który niemniej trwa jeszcze. "Dżinnowie (czarodzieje) wschodu, mówi Tylor, mają taki strach przed żelazem, że sama jego nazwa jest przeciw nim zaklęciem; podobnież, według..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 134
" nych strach. W mitach perskich lub indyjskich, będących odbiciem wysokiej cywilizacji, ogień jest raczej światłem i ciepłem dobroczynnem, niż płomieniem niszczącym. Przeciwnie, u Hebrajczyków, pełnych jeszcze dzikości i barbarzyństwa, resztki czci ognia mają tylko charakter grozy...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 135
" ciemność, obłok i mgła. I mówił Pan do was z pośrodku ognia: słyszeliście głos jego, aleście kształtu żadnego zgoła, nie widzieli. " Chrześcianizm oczyścił Boga miłości z tych ogniowych symbolów, przelewając własności "trawiące i zawistne" na ducha złego i jego ogień..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 136
" Nie ulega też wątpliwości, że wydobywanie się płomienia wskutek tarcia dwóch kawałków drzewa pojmowano jako rodzenie się ognia. Dla ludów pierwotnych nie był on oczywiście procesem chemiczno-fizycznym, przy którym węgiel łączy się z tlenem, lecz był istotą, istotą w drzewie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 137
" W hymnach wedyjskich często spotykamy przekonanie, że całe niebo, jak i składające je gwiazdy, karmię się parami, które z ziemi ulatują i jeżeli Wedy nazywają modlitwę "pokarmem bogów", to dlatego, że wyobrażano ją sobie jako parę z ust wychodzącą i ulatującą ku niebu. Stąd..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 138
" było czynem zuchwałym wprawdzie, ale wzniosłym i godnym uwiecznienia w mitach. Wynalazcy ognia są też zawsze pochodzenia boskiego i oni to właściwie dali początek "ludziom. " Ci, którzy ognia nie znali, którzy tej iskry niebieskiej nie posiadali, nie byli jeszcze ludźmi. Z nim dopiero..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 139
" ( bóg zwycięztwa Horus ) zanim stał się herbem rzymskiego cesarstwa.   * * * A teraz zapytajmy jeszcze, czy z pozostałych legend i innych objawów szczątkowych możnaby się domyślić, w jaki sposób doszedł człowiek do wynalazku ognia? Prometeusz wykradł ogień niebu, a więc..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 140
" W czasach, kiedy ogień wynajdywano, wynalazcami byty tłumy i wieki.   * * * Ogień pożerał całopalenia. To, co położono na stosie, znikało; musiało więc gdzieś iść niewidzialnie. Szło tam, gdzie szedł sam Agni — do nieba. Szło uduchownione czyli ulotnione. Nie zwierzę,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 141
" zachować. W dolmenach starano się nadto, aby kamień zwierzchni nie cisnął zmarłego; przypuszczano bowiem a wiarę tę podzielali jeszcze najstarsi filozofowie greccy, że trup może czuć nacisk. Dlatego to podpierano kamień zwierzchni dwoma pionowemi. a w mowie naszej do dziś dnia..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 142
" niądze wszystkiego dostać można. Ta forma utrzymuje się jeszcze w Rossji. Nareszcie z upadkiem dawnej wiary, zamiast pieniędzy prawdziwych dawano tylko marki papierowe, niby złote lub srebrne, które wyrabiają na wielką skalę chińczycy. A przez podobne, względy oszczędności, zamiast..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 143
" zmarłego męża miała się posuwać aż do spalenia na wspólnym stosie "nieutulonej w żalu wdowy." A przecież ci pogańscy nasi przodkowie, którym tak często wszelkich szlachetniejszych uczuć odmawiamy, uważaliby sobie za hańbę, gdyby kilku z nich przynajmniej nie poszło dobrowolnie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 144
" ciebie nie przeżyję, nie było to figurą retoryczną, ale obietnicą samobójstwa; gdy chciano zawrzeć przymierze, nie poprzestawano na podaniu sobie ręki, nacinano je nadto do krwi, by obie krwie zmieszały się na znak przymierza, a gdy przyszedł dzień święcenia bóstwa, tłumy cale..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 145
" cji, puszcza sobie krew w każdem zmartwieniu, jest już tylko sam dla siebie ofiarą własnej nieświadomości. Przepraszam za zboczenie. Zmierzałem do tego, że, jeśli takie istniały niegdyś obyczaje, jeśli różne uszkodzenia cielesne przechowały się do dziś dnia tu i owdzie w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 146
" szwu strzałkowego(1), jak gdyby wielkim palcem wyciśnięte. Gdym to spostrzeżenie zakomunikował na zjeździe przyrodników we Lwowie w r. 1875, p. Kubary, znany podróżnik z Australii, dodał, że podobne wgłębiania sztuczne spotykał także na starych czaszkach polinezyjskich, lecz..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 147
" na ziemię rzucać się niegodzi, lecz że trzeba je spalić w piecu. W nieszczęściu golono także głowę, ażeby ofiarą włosów bóstwo przebłagać. Gdy prawemu Egipcjaninowi kot zdechł, golił brwi na znak żałoby. Oprócz tego pewien sposób golenia głowy służył za cechę kasty. W..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 148
" inne, w części nowe, w części jeszcze starsze. A jeśli kiedy posunął się istotnie krok naprzód, to długo przedtem zataczał się wprawo i wlewo, wracał, o drodze zapominał, własnego się zapierał dorobku, i nieraz tylko ciężkie " bicze boże", takie jak nędza, głód i niewola,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 149
" Część II.   VIII. TEORJA ZJADANIA DUSZ. Badania archeologiczne wykryły w Europie liczne ślady ludożerstwa. Odkryto je we Francji, we Włoszech, w Szkocji, Danji, Węgrzech i w Niemczech — a to nietylko w jaskiniach z epoki kamiennej, ale nawet już w epoce metali, a..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 150
" że były to miejsca, na których człowiek pierwotny odprawiał swoje uczty. Nie potrzebuję dodawać, że każdy taki kawałek kości był jak najstaranniej badany i niektórzy z paleontologów wzięli sobie nawet za specjalność rozpoznawanie śladów zębów na ogryzanych miększych..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 151
" z prostego stosu pogrzebowego, (gdyż kości te nie bywają zwęglone ) ale właśnie z podobnych uczt ludożerczych. A w takim razie owo chowanie pozostałych kostek w urny grobowe, dowodziłoby także, że były to objawy raczej zwyczaju, obrzędu może, niż prostej chęci zachowania resztek..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 152
" stwo nie z konieczności, lecz ze zwyczaju; a w innem miejscu. ( Lib. I, c. 216 ) dodaje, że Massageci własnych krewnych, gdy doszli do starości, zabijali i ciała ich, razem z ciałami zwierzęcemi przygotowane, pożywali; gdy zaś który z nich umarł naturalną śmiercią, grzebali go w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 153
" 292, edit. Wess. ) Powyższe wzmianki, mogłyby rozproszyć skrupuły niektórych archeologów, niechcących uwierzyć, ażeby ludność z epoki Rena, która, zwłaszcza we Francyi, pozostawiła bardzo zręczne okazy sztuki, w rzeźbach i rysunkach na kości, krzemieniem wykonanych, mogła..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 154
" kach" swoich, rozbierając podania o bogach, twierdzi, że połykanie dzieci przez Chrouosa jest istotnie wspomnieniem ludożerstwa, które zniósł syn jego Zeus, ocalony od połknięcia, przez podstęp matki Rei. Wspominając o tem Mommsen. (Hist. Rzym. T. II. K. 13 ) uważa domysł Euhomorosa..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 155
" Tę sama własność przypisują ciału ludzkiemu. Tak np. pułkownik Yule w pracy swej o Marku Polu poświadcza wiarę co do krwi, z tym dodatkiem, że dzieci prawdziwie kochające rodziców, gdy nie ma już innego ratunku, wycinają sobie kawałki ciała i dają je spożyć umierającym...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 156
" stwo, ani dzikość, ani wiara nie usprawiedliwią dostatecznie tak pospolitego zwyczaju. A więc przedewszystkiem przypomnijmy sobie to, o czem była mowa w rozdziale IV, mianowicie; że nasze nowożytne pojęcie o odrębności i wyższości człowieka nad zwierzętami w epoce pierwotnej wcale..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 157
" żerstwa, ani były pobudką wtedy, gdy większa obfitość zwierzyny, na każdym kroku zaspakajała człowieka. We wszystkich też ludożerczych ogniskach przedhistorycznych znaleziono, obok kości ludzkich, znaczna ilość zwierzęcych, dowodzących, że konieczności karmienia się ciałem..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 158
" podpadającym, nie wdając się w dochodzenie dalszych przyczyn. Kto próbował żyć kiedy samotnie, na łonie natury, ten mógł się przekonać jak dalece i dziś jaszcze istnieje w nas skłonność do ożywiania otaczających przedmiotów; zaczyna się wtedy rozmawiać z niemi, kłócić..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 159
" zjeść można i duszę — i że jeżeli mięso dodawało mu siły, to właściwa danemu ciału dusza, mogła mu dodać tych przymiotów moralnych, które sama posiadała, a których on pożądał lub unikał. Dla tego to jadł bawołu, ażeby zyskać jego siłę, jadł hyenę, żeby zyskać..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 160
" ( tę krew zwierzęcą ) na ołtarz ku oczyszczeniu dusz waszych; bo krew jest, która duszę oczyszcza" ( XVII, 11. ) To też nieraz, gdy żydzi bardzo nagrzeszyli przeciw Panu, arcykapłan brał kozła ofiarnego i składał nań wszelkie nieprawości Izraela, a wylawszy je z krwią, na..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 161
" sobem wyrzuca chorobę z ciała. Między ludem ruskim w Galicji jeszcze dzisiaj istnieje zwyczaj zamawiania chorób, w ten sposób, że lekarka całuje miejsce bolące, a potem spluwa. Ostatecznym szczątkowym objawem tych tradycji, jest pół żartobliwe zapewnienie, jakie matki nasze dają..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 162
" nia jest humorystyczny zabobon towarzyski, polegający na tem, że kto pije z tej samej szklanki, może wiedzieć myśli poprzednika. Wiara, oparta na odwiecznych eksperymentach magnetycznych tajemnej wiedzy kapłanów. Inne znów przesądy oparte są na obserwacjach medjumicznych, równie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 163
" widualnego duszy, nie wyklucza bynajmniej możności trwania jej przymiotów w tym, który zjadł ją, wraz z ciałem lub wypił z krwią. Owszem, dwa te pojęcia stanowią całość teorji — i tak samo wiele ludów dzikich wyobraża sobie, że ogień, albo sam zjada palne ciało wraz z jego..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 164
" ono przedewszystkiem zjadaniem dusz. Ciało silne, dawało siłę; krew zdrowa — zdrowie; a dusza w nich zawarta — wszystkie przymioty duchowe. Przyjemność jakiej doznawało podniebienie, była tylko miłym dodatkiem. Dla obu tych względów niepożerano też byle kogo; wybierano ludzi..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 165
" Ofiary z ludzi są także ludożerstwem, z punktu widzenia bóstwa; a ponieważ istniały one prawie na całej kuli ziemskiej, możemy więc powiedzieć, że wszyscy bogowie pierwotni byli ludożercami. W stosunku do człowieka, postępującego naprzód w cywilizacyi, bogowie jego, jako..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 166
" mięso. (Williams, Lubbock). Limboosy koło Darjeling, jedzą, zwierzęta poświęcone, oddając, jak sami powiadają "dech żywota bogom, a mięso zabierając sobie" (Lubbock). W starożytności także (nietylko u żydów) widzimy ofiary dwojakiego rodzaju: 1) całopalenia (holocaustum), w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 167
" wiek zaś teorja ta, jako będąca już wyższym stopniem rozwoju dawnej, w wielu względach stanowi z nią sprzeczność np. w tem, że prowadziła do niejedzenia zwierząt szanowanych — ale sam fakt przechodzenia dusz ma podstawę wspólną z faktem ludożerstwa i ofiar krwawych, w tej..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 168
" Chociażbyśmy nie mieli tysiącznych świadectw historycznych na to, że Chananejczycy, Fenicjanie, Arabowie, wszyscy Grecy na lądzie i morzu mieszkający, Rzymianie, Scytowie, Germanie, Gallowie i Litwini znali krwawe ofiary z ludzi, to już sama obfitość objawów szczątkowych, które..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 169
" więcej ludziom, — drugi, postępowy, starał się całkiem znieść ofiary krwawe, zmniejszając stopniowo ich liczbę, zastępując ludzi zwierzętami, a zwierzęta figurami, wreszcie chlebem i innemi pokarmami. Pierwszy wywoływał stopniowe przejścia od całopalenia, czyli niszczenia ze..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 170
" dzie zastawiano bezpośrednio dla bogów stoły (Litewskie Dziady), albo wylewano w powietrze część napoju, zanim szklankę wolno było wychylić. Przywiązywanie sukien i broni, w walce zdobytej, do słupów, w miejsce niewolników wojennych, a na cześć boga wojny, trwało jeszcze, jako..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 171
" jaw całkiem niezrozumiały, gdyby nie pośrednie ogniwo tradycji, wskazane w cytacie Jornandesa. Dla braku też celu, zmieniono z czasem zwyczaj o tyle, że nie zawieszano już łupów na "okrzesanych drzewach", ale składano je w kościołach, jako trofeum wojenne. I dzięki temu..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 172
" pomiędzy zdrowiem mego przyjaciela a wypitą przezemnie szklanką wina? W ten sposób zapytywał już w wieku zeszłym lord Chesterfield (Letters to his son, t. II u. LXVIII), dodając, że nie widzi w tem żadnego sensu i dziwi się tylko, że zwyczaj ten niedorzeczny stał się tak..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 173
" prostym. Widzimy jeszcze jego odmiany i rozgałęzienia w czasach późniejszych. U Normanów, którzy podobno dostarczyli pierwowzoru naszym późniejszym "Towarzyszom pancernym" Żółkiewskiego, tacy dwaj towarzysze chcący się skojarzyć związkiem przyjaźni, jako "bracia ślubni"..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 174
" Charakterystyczny przykład tego rodzaju znajdujemy w Meksyku starożytnym. Głęboka wiara przodków, że zdrowie fizyczne i moralne tylko przez ludożerstwo może być odrodzonem, że "krew jest która duszę oczyszcza", że "bez rozlania krwi nie bywa odpuszczenia grzechów" i że ono tylko..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 175
" jąc go strzałę; następnie wyjmował serce (także z ciasta), które zjadał król, wreszcie inne członki dzielono na kawałki, tak aby każdy dostał choć odrobinę. (Müllers Gesch. d. Ara. Urreligion str. 605. Lubbock, III, 40). Zdawałoby się, że użycie krwi prawdziwej, celem..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 176
" nem. Ale dawna teorja nie umarła. Zbyt gorąco ludzie pragnęli zawsze przedłużenia życia, zbyt chciwie chwytali się zawsze wszelkich środków, wskazanych w tym celu przez tradycję, ażeby mieli starych praktyk całkiem zaniechać. W legendach staroeuropejskich znajdujemy też wiele..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 177
" nym kierunku. Tak np. stara bawarska przepowiednia opiewa, że dopóki lud, pielgrzymujący w dzień św. Sebastjana, dostawać będzie z jego czaszki poświęcone wino, dopóty zaraza nie dotknie tych okolic. I po za Bawarją znajdujemy ślady tego — jak je słusznie nazywa Baer —..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 178
" wych, wiąże się historycznie z obrzędami religijnemi, w których pito na cześć bogów i zmarłych. " (T. I 114). 1 rzeczywiście związek ten istnieć musiał — ael picie "na cześć bogów i zmarłych" byłoby tak samo niezrozumiałem, jak picie na cześć żywych, (przejęte przez..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 179
" dziedzicznych, na nałogu opartych skłonności. Tak np: znieśli ludzie ofiary krwawe i zaspokoili tem swoje postępowe skłonności moralne; ale skłonności dawne konserwatywne, dzikie upodobania w widokach krwi przelewu, zostały przez to pokrzywdzone. Cóż się z niemi stało? Czy wygasły..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 180
" IX. WSPOMNIENIA GEOLOGICZNE. Od niepamiętnych czasów istniały między ludami wszystkich części świata legendy geologiczne t. j. opowieści, mające za treść przewroty zewnętrzne naszej ziemi. Ale wobec powszechnego przekonania, że człowiek pierwotny odznaczał się niezmierną..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 181
" I tak, jeżeli podania żydowskie mówią zaledwie o kilku tysiącach lat, to natomiast indyjskie obejmują okres 10 — 12, 000; egipskie 30, 000, a chińskie dzieje bajeczne przekraczają nawet liczbę 100, 000 lat. Oczywiście nie myślę tu twierdzić, że do tych cyfr można przywiązywać..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 182
" o tak zwanym potopie. Ale od tego czasu nauka ustaliła nadto wiele innych faktów, dotyczących mianowicie zmiany klimatu pod koniec formacji trzeciorzędowej, istnienia okresu, a nawet dwóch okresów lodowych, i następujących po nich zalewów czyli potopów, wreszcie zmian, zaszłych w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 183
" mówią o jakiejś epoce gorącej, w której żyły "słonie" na północy, które potem woda zatopiła i z i m a zmroziła — nie wiedząc o tem, że wspominają rzeczywiste stosunki z epoki mamuta. Jeszcze Kołłątaj sądził, że podanie to musiało być przeniesionem z południa, ponieważ..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 184
" W podaniach skandynawskich widzimy "mieszkańców gór" (jaskiń przedhistorycznych), wspominających także okres lodowy. Domniemane morze dzisiejszych geologów, które w okresie tym zalało całą północno-wschodnią Europę, niosąc olbrzymie masy lodu, występuje tutaj jako Hwergelmir..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 185
" W podaniu indyjskiem, ocalonym od potopu przez zbudowanie arki jest sam Manu "pierwszy człowiek", to znaczy pierwszy prawodawca. Ostrzeżenie przynosi mu mała rybka (która się później okazuje samym bogiem. ) Rybka prosi, ażeby ją ocalił od żarłoczności ryb wielkich, a wzamian za to..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 186
" córka Mami — owoc jego ofiar. Manu żył z nią, czyniąc dalej ofiary, modląc się i poszcząc, i dał początek plemieniu ludzkiemu, które dziś jeszcze nazywa się "plemieniem Manu", W podaniu babilońskiem, najobszerniejszem i najdokładniej zebranem (tekst oryginalny klinowem pismem na..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 187
" nurzać się zpod wody, po której trupy pływały. Sisithrus otworzył okno, i spokój wszedł przez nie, wraz ze światłem. Góry Niziru (w Armenji) zatrzymały okręt. Upłynęło sześć dni; siódmego dnia Sisithrus wypuścił gołębia — który wrócił. Wypuścił jaskółkę — i ta..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 188
" Zakończenie jest uszkodzone, a i całość tu i owdzie ma szczerby. Istnieje nadto druga legenda chaldejska, nowszego układu, zawierająca wzmiankę o zakopaniu uczonych pism przed potopem i wydobyciu ich następnie. Musiała ona być upowszechniona przez kapłanów, którym chodziło o..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 189
" za panowania Jao i zastał Chiny na tym stopniu cywilizacji, że dla usunięcia powodzi kopano kanały, przebijano góry i sypano groble. (1) Chińska legenda zdaje się wskazywać, że pierwszy potop dotknął tylko południowo-zachodnich granic państwa. Jakoż nowsi geologowie przypuszczają..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 190
" bagnisty i do uprawy nieodrazu zdatny. Co się tyczy Egiptu, to kapłani jego chwalą się, że kraj ich, jako przez bogów uświęcony, nie uległ klęsce potopu; legendy o nim tam niema i rzeczywiście go też nie było. W Grecji istnieje wprawdzie tradycja o potopie który jakoby pokrywał..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 191
" wysokiego wzrostu (rasa Cro-Magnon? a 2) w znajdywanych później kościach mamuta, które przypisywano ludziom przedpotopowym jeszcze w wieku XVI. Jeden z takich olbrzymów figuruje do dziś dnia na sztandarze miasta szwajcarskiego Lucerny, jako herb kantonu). Ale ci olbrzymowie wiedli życie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 192
" — lecz nadaremnie: łzy jego nie wstrzymały potopu, który zgładził cały ród ludzki... Nie mniej jednak podanie dodaje, że po śmierci Nonacha panował we Frygji Manes czyli Menea. Wspomniałem, że według kapłanów egipskich, potop nie dotknął Egiptu; ale samego faktu nie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 193
" puszczał się wszelkich nieprawości, ściągnął więc na siebie karę nieba i wraz z całą wyspą zapadł się w morze. Sam tylko Pejrun z rodziną swą ocalał w arce i zaludnił potem Azję. Na schyłku zaś życia nie umarł zwykłą śmiercią, lecz był (podobnie jak Xisthrus w wersji..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 194
" Zdaje się więc, że w podaniu tem, jak i w wielu innych amerykańskich, pierwotna tradycja o potopie przeniesiona była jeszcze z Azji, lub z lądów, które ocean Atlantycki zatopił. Powyższe przykłady wystarczą, ażeby dać pojęcie, w jaki sposób rzeczywiste wspomnienia geologiczne,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 195
" mieckiej filozofji — gdyż jedno i drugie jest tylko rezultatem całego pasma wieków; i jak owa filozofja jest tylko nowożytną modyfikacją antropomorfizmu przedhistorycznego, który własne wyrazy i pojęcia brał za byty realne, tak też owo kiwanie palcem, może być objawem szczątkowym..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 196
" logja w Europie odkryła, wnioskując o reszcie przez analogję. Ze stanowiska podań, chronologja odnośnych zmian geologicznych byłaby następująca: Potop azjatycki, ostatni, miał miejsce mniej więcej na 2, 300 lat przed Chr. Dotknął on głównie południowo-zachodnia część Azji,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 197
" przypuszczenie powyższe staje się prawdopodobnem. Na takie pomieszanie tradycji wskazuje zresztą sam charakter legendy, podobieństwo nazwy Noego, Noaha, do nazwy boga chaldejskiego Nuaha, który w pierwszych dniach stworzenia, podobnie jak Narayana indyjski, unosił się nad wodami. Jeżeli..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 198
" ły się dopiero na przełomie trzecio i czwartorzędowej epoki. Był to prawdziwy okres chaosu. Klimat gorący, trzeciorzędowy, ustępował stosunkowo dość szybko miejsca klimatowi biegunowemu. Lądy opadały; woda roznosiła ku południowi olbrzymie kry i lodniki, dźwigające na swych..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 199
" ganiały się po coraz płytszych falach rozlanej wody, rozpędzając chmury i oddając ziemi słońce. Życie wracało na powierzchnię lądów, odnowione i bujne; grunta, błotniste zrazu, osychały coraz bardziej; a proces ten powolnego wznoszenia się lądu i osuszania strumieni trwa dalej..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 200
" Dym wydobywał się zeń z hałasem. Głos wychodził z tego dymu; zdawał mi się być głosem światła. Słowo unosiło się na żywiole mokrym, i wyszedł z niego ogień czysty i lekki, który się rozproszył w powietrzu. " "Powietrze lekkie podobne do ducha, zajmowało środek między..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 201
" ług zdania filologów znaczy nie: "rzekł Bóg" lecz "rzekł Bogowie", tak samo jak w innem miejscu "Elohim bara" znaczy dosłownie: "Bogowie stworzył", nie zaś "Bóg stworzył", gdyż Elohim jest liczba mnoga od Eloh. Jest to ciekawy objaw szczątkowy wielobóstwa, z którego się już..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 202
" złemu bogu (czarnej kaczce) wydobyć ziemię z wody. Zły bóg wydobył ją, ale płynąc trzymał w garści, sądząc, że woda ją zmyje. Raz zmyła, ale drugi raz, gdy wierniej trzymał się rozkazu białego boga — nie zmyła. Biały bóg wziął tę garść ziemi i posiał ją na..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 203
" paście i Bóg pierwotny, źródło rasy ludzkiej, pływał nad wodami." U ludów na najwyższych szczeblach stojących, pojęcie nicości, jako abstrakcja dopełniająca tradycję i służąca jej za logiczny punkt wyjścia, znika; świat tworzy się już tylko wprost z wody, przy pomocy sił..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 204
" już z powyższych przykładów wyprowadzić. Starożytne legendy o stworzeni u świata mają za punkt wyjścia ubezwiednione (przepraszani za wyrażenie) wspomnienia geologiczne z początku czwartorzędowej epoki. Tradycje te, przechodząc z pokolenia w pokolenie ulegały ewolucji..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 205
" dania geologiczne, zanim powstała naukowa teorja neptuniczna... Mniemanie (mówi Kołłątaj), jakoby ziemia w początkach swego stworzenia była całkowicie woda zalana, nietylko znajdujemy w nauce niektórych filozofów greckich, ale nawet w nauce wielu ojców kościoła. "Jn mundi primordio..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 206
" natomiast w podaniach skandynawskich, teorja stworzenia świata, mieści kilkakrotnie echa z okresu lodowego. Przytoczę tu choć mały wyjątek: "Na początku była próżnia, przestrzeń nieożywiona, niezmierna. Na północ tego odmętu (chaosu) trwały wieczne lodowate zimna, na południe..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 207
" składa się znowu z dwóch zasad: górącej i suchej: ta jest żywiołem męskim doskonałym (Yaug); drugiej zimnej i wilgotnej i ta jest żywiołem żeńskim czyli niedoskonałym (Yn). Pierwszy jest reprezentowany przez Niebo (Tieu), najwyższego władcę, od którego cesarz ma..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 208
" dodawała nadto, że kamień ten już raz wydobyto z wody i postawiono w "Wyszogrodzie przed kościołem. Nie wiadomo jednak dlaczego, w nocy stoczył się na brzeg Wisły, przepłynął ja i legł na dawnem miejscu. Wisła tymczasem, niewiele się troszcząc o kamień, zalewała go z każda..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 209
" żeniem tych bezkształtnych, zwykle zaokrąglonych brył, wiązano zrazu pojęcie samych bogów, potem ich siedliska; że w wielu miejscach bogowie pogańscy ustępowali swych legend świętym chrześciańskim, albo znowu, tam gdzie surowiej krzewiono chrześcjanizm (np. w Niemczech) kamienie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 210
" Znajdujemy ich mnóstwo w środkowej Europie, a są to właśnie te, którym lud władzę ruchu przypisuje. Przy przenoszeniu się i staczaniu z gór, kamienie zaokrąglały się i przybierały kształt sztuczny, wyróżniający je od skał miejscowych. Można mieć o nich pojęcie, patrząc na..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 211
" własności niezwykłe, że go się bał albo szanował — a więc czcił? "Wszakże na tej samej zasadzie czcił on meteoryty, które z nieba spadały, wierzchołki gór, na których znalazł schronienie przed potopem, zioła, które go truły lub karmiły, zwierzęta dobroczynne lub groźne...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 212
" ZAKOŃCZENIE. Powiedział filozof Hume: "Chcesz poznać Greków i Rzymian starożytnych? — Badaj Anglików i Francuzów dzisiejszych. " (Essays, VIII). Z większą słusznością należałoby powiedzieć odwrotnie: "Chcesz poznać Anglików i Francuzów — badaj Greków i Rzymian; chcesz..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 213
" Nie tu miejsce rozwodzić się nad wartością tej metody — uczyniłem to w pierwszej mojej pracy, "O metodzie badań psychologicznych. " (1869) — a dziś, jak sądzę argumentowanie w tym duchu byłoby zbytecznem, skoro żaden psycholog ojej wartości nie wątpi. Lecz jeśli gdzie, to w..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 214
" empiryczny jak rozumowy: zasadniczych łączności tych stopni kultury od proga aż do szczytu dziejów. Ową łączność przyczynową epok, wykazują coraz jaśniej nąjróżnorodniejsze badania, i trzeba być bardzo uprzedzonym, ażeby dziś jeszcze przypuszczać wbiegli historji jakąkolwiek..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 215
" — które to dwie zasady, w życia duchowem uważane, występują z jednej strony jako trądy ej a z drugiej jako postęp. Wszystko co się dzieje w danej epoce, jest w części podobnem do tego, co było, w części różnem. Dziedziczność i tradycja przechowują — samodzielność i..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 216
" i tylko w pewnej liczbie promieni; ale prawidłowość jaką napotkaliśmy wszędzie, w łączności jednych epok z drugiemi, pozwala nam, chociaż w tym szczupłym zakresie kilku kwestji dotyczących tradycji, wypowiedzieć pewne wnioski ogólne, nie mające pretensji do nieomylności, ale..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 217
" chowuje swą silę. Przykłady, jakie czytelnik znalazł w echach z epoki kamiennej, w pozostałościach pierwotnego przemysłu i pierwotnych wierzeń, doskonale tę trwałość ilustrują. Sam język nasz dzisiejszy w rodzajach, nadawanych rzeczownikom, pozostawił ślady dawnego zoomorfizmu,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 218
" charakterów narodowych i różnych warunków bytu historycznego, owo przeobrażenie następuje wolniej lub prędzej i zmiany są raz gruntowniejsze, drugi raz bardziej powierzchowne. "W jednym kraju, jak np. we Francji, kochają się w zmianach szybkich, w innych, jak np. w Rosji, bywają one..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 219
" dziedzinach, w których postęp, a więc zmienność, musi być godłem i warunkiem niezbędnym, jak np. w nauce, pojęcia zmieniają się szybciej i częściej niż wyrazy. Spostrzeżenia powyższe nie mogą być obojętnemi dla tych wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób przykładają..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 220
" wewnętrznych, uczuciowych, treściowych przeobrażeń, może epoka nowa zwolna zastąpić dawną. W tym procesie przeobrażeń, gdy dawna tradycja, trwając wciąż, mocą historycznego prawa inercji spotyka się naraz z nowym stanem umysłowym, który tymczasem, mocą prawa przeciwstawności,..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 221
" cześć zwierząt — więc też i szczątkowe ich objawy są do siebie w takimże stosunku; i podczas gdy ślady czci ognia znaleść można jeszcze we wszystkich prawie religjach, ślady czci zwierząt trafiają się tylko między ludem nieoświeconym, a ślady czci roślin i u ludu obejmują..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 222
" Niekiedy też wyraz sam przez się zdradza nieznane skądinąd stadjum w rozwoju danego narodu. Tak np. nasz wyraz młócenie zdaje się świadczyć, że pierwotnie obrabiano u nas zboże nie cepami lecz miotem. Niekiedy wymownym być może nawet brak pewnej liczby spokrewnionych wyrazów...."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 223
" znajduję np. hymn: "Do Nieba i Ziemi i wszystkich bogów" zaczynający się w ten sposób: "Ofiarą hołd oddaję ja w pokorze, Wysokim świętym i Niebu i Ziemi, Bo wielcy są ci bogów rodziciele, Czczeni przez dawnych piewców, jakich mieli. " Zatem Niebo ( pierwiastek męski ) i Ziemia (..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 224
" szłości, będące reakcją przeciw ślepemu i upartemu opieraniu się na powagach starożytnych w wiekach średnich a nawet i w epoce odrodzenia — przyuczyło nas do takiego uważania dziejów, jak gdyby wszystko stanowiły dzisiejsze postępowe hasła i jak gdyby w całości dziejów..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 225
" na. Koniec epoki czysto, kamiennej, czyli początek metalurgji, u niektórych, narodów ginie całkiem w pomroce dziejów, gdy inne poznały metale dopiero w paręset i więcej lat po Chrystusie. W Egipcie np. żelazo było znane przed kilkoma tysiącami lat — w Grecji i Etrurji na 140 przed..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 226
" Inna rzecz, jeśli położymy nacisk nie na wysokość cywilizacji, lecz na szerokość jej fali, nie na samo wytwarzanie wiedzy, lecz jej popularyzację t. j. jej przechodzenie z rąk wybranej kasty i przelewanie się w coraz to szersze kręgi społeczne. Z tego punktu widzenia, okresy postępu..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 227
" dnieniu obyczajów, to taki postęp niewątpliwie da się obronić. Przy wszystkich łańcuchach tradycji, dotyczącej pierwotnej dzikości, spotykaliśmy stałe słabnięcie krwawego jej charakteru, zamianę morderstw na symbole morderstw, zjadania bliźnich na symbole zjadania bliźnich. W tym..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 228
" stronne i bezwzględne do jej oceny kryterjum? Czy ideały naprawdę szlachetnieją? Czy istnieje wogóle myśl przewodnia w tej olbrzymiej a tak powolnej ewolucji — i jaka? Jakby wypadł ten odłam dziejów, któryśmy przeżyli, w zestawieniu z temi, które przyjdą? Czemu ludzkość nie..."

Bezwiedne tradycje ludzkości : studjum z psychologii historji - strona 229
" Kto wie! Może gdyby tej kuli nie było, gdyby pochód był lżejszym i szybszym, możeby wówczas jeszcze częściej zbaczała na manowce?... A ponieważ ani Niebo ani Ziemia, płodząc duchowych przewodników ludzkości, nie pytały nas o radę; ponieważ, prawdę powiedziawszy, i w razie..."